علی‌اکبر وحدتی، سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی در گیلونده‌رود، در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا، با تشریح روند این پژوهش اظهار کرد: برنامه باستان‌شناختی منظر فرهنگی ماسوله با هدف شناسایی و مستندسازی مراکز تاریخی تولید آهن، بر پایه تلفیق بررسی‌های میدانی، مطالعات ژئوفیزیکی و کاوش‌های هدفمند طراحی و اجرا شده است، رویکردی که امکان شناسایی دقیق‌تر محوطه‌های صنعتی مدفون و بررسی ارتباط میان شواهد سطحی و بقایای زیرسطحی را فراهم می‌کند.
شناسایی حدود ۳۰ محوطه مرتبط با تولید تاریخی آهن
وحدتی با اشاره به مراحل اجرای این برنامه پژوهشی افزود: در مرحله نخست، بررسی‌های میدانی گسترده‌ای در منظر فرهنگی ماسوله انجام شد که به شناسایی و مستندنگاری حدود ۳۰ محوطه مرتبط با فعالیت‌های تاریخی آهنگری و تولید آهن انجامید. در ادامه، تعدادی از محوطه‌های واجد اهمیت برای بررسی‌های ژئوفیزیکی، به‌ویژه مغناطیس‌سنجی، انتخاب شدند تا بر اساس نتایج حاصل، مکان‌های مناسب برای کاوش‌های باستان‌شناختی تعیین شود.
به گفته سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی در گیلونده‌رود، در محوطه مالمون و در محدوده تاریخی قلنج دیم ۴، داده‌های حاصل از بررسی‌های ژئوفیزیکی مبنای انتخاب محل کاوش قرار گرفت و در مجموع سه ترانشه با مساحت ۵۱ مترمربع مورد کاوش قرار گرفت.
او ادامه داد: نتایج کاوش‌ها همخوانی قابل‌توجهی میان بی‌هنجاری‌های مغناطیسی شناسایی‌شده در بررسی‌های ژئوفیزیکی و بقایای معماری و صنعتی مدفون در زمین نشان داد؛ موضوعی که اهمیت بهره‌گیری از روش‌های غیرمخرب و تلفیق آن‌ها با کاوش‌های هدفمند را در شناسایی و مطالعه محوطه‌های تاریخی صنعتی برجسته می‌کند.
شناسایی بقایای کوره احیای کانسنگ آهن در مالمون
وحدتی مهم‌ترین دستاورد کاوش در قلنج دیم ۴ را شناسایی بقایای یک سازه چهارگوش سنگی با آثار حرارت شدید عنوان کرد و گفت: در مجاورت این سازه، حجم قابل‌توجهی از سرباره‌های آهن، قطعات کانسنگ آهن، زغال چوب و خاکستر به دست آمد که مجموعه شواهد باستان‌شناختی، کارکرد این سازه را به‌عنوان کوره احیای کانسنگ آهن تایید می‌کند.
وی افزود: شناسایی این مجموعه، امکان مطالعه شواهد مادی مرتبط با فرایند تولید آهن را فراهم کرده است. ترکیب بقایای کوره با مواد حاصل از فعالیت‌های متالورژیکی، زمینه بررسی چگونگی استفاده از مواد اولیه، فرایند احیای کانسنگ و مدیریت پسماندهای صنعتی در این مرکز تاریخی را به وجود می‌آورد.
به گفته او، در دو ترانشه دیگر نیز بقایای معماری سنگی، سطوح سنگ‌فرش‌شده و فضاهایی با شواهد کارگاهی و استقراری شناسایی شد. این یافته‌ها در کنار قطعات سفالی و اشیای فلزی، امکان بررسی ارتباط میان فعالیت‌های صنعتی و ابعاد مختلف زندگی روزمره جوامع انسانی در این منطقه کوهستانی را فراهم می‌کند.
از دوره تیموری تا قاجار؛ شواهدی از تداوم استفاده از محوطه
سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی در گیلونده‌رود با اشاره به شواهد گاه‌نگارانه محوطه اظهار کرد: بر پایه یافته‌های سفالی و روابط لایه‌نگاری، استفاده از بخش‌های مختلف این محوطه، به‌صورت مقدماتی، به چند مرحله تاریخی از دوره تیموری و اوایل صفوی تا اواخر صفوی و دوره قاجار قابل انتساب است.
وی تاکید کرد: این انتساب‌ها بر اساس شواهد موجود در مرحله کنونی پژوهش صورت گرفته‌اند و بررسی دقیق‌تر توالی فعالیت‌ها و نسبت زمانی بخش‌های مختلف محوطه، مستلزم تکمیل مطالعات و تحلیل‌های تخصصی است.
بازسازی مراحل تولید آهن بر پایه شواهد باستان‌شناختی
وحدتی با بیان اینکه یافته‌های به‌دست‌آمده امکان بازسازی مقدماتی بخشی از سازمان تولید آهن در این مرکز را فراهم کرده است، توضیح داد: شواهد موجود از حضور و آماده‌سازی کانسنگ آهن در مجاورت فضای صنعتی، احتمال خردایش و انباشت مواد اولیه، استفاده از کوره برای احیای کانسنگ و تولید آهن و همچنین انباشت و تخلیه سرباره‌های حاصل از فرایند تولید حکایت دارد.
او افزود: تنوع ظاهری سرباره‌های کشف‌شده در محدوده کوره، اطلاعات ارزشمندی درباره مراحل مختلف فرایند متالورژیکی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد، با این حال، تعیین دقیق ویژگی‌های فنی تولید، چگونگی عملکرد کوره و مراحل فرایند احیای کانسنگ، به انجام مطالعات آزمایشگاهی و تحلیل‌های شیمیایی و کانی‌شناختی نیاز دارد.
به گفته این باستان‌شناس، نتایج این تحلیل‌ها می‌تواند در شناسایی دقیق‌تر ویژگی‌های مواد اولیه، ماهیت محصولات و پسماندهای صنعتی و فناوری‌های مورد استفاده در تولید آهن نقش مؤثری ایفا کند و شناخت علمی این مرکز تاریخی را از سطح شناسایی سازه‌ها و بقایای مادی به مرحله تحلیل فرایندهای تولیدی ارتقا دهد.
ماسوله؛ فراتر از یک محوطه تاریخی و در قامت یک منظر صنعتی
سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی در گیلونده‌رود با تاکید بر اهمیت منطقه‌ای یافته‌های مالمون خاطرنشان کرد: نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که تولید آهن در منظر فرهنگی ماسوله باید در چارچوب شبکه‌ای از مراکز صنعتی، منابع معدنی، فضاهای استقراری و مسیرهای ارتباطی در دره‌ها و ارتفاعات پیرامونی بررسی شود.
انتهای پیام/
نظر شما